साहेबाचं ट्रेनिंग

साहेबाच ट्रेनिंग:

साहेब परीक्षा पास झाल्यापासून हार, तुरे, गुलाल, धुराळा आणि   वरून लोकांना ज्ञानाचे डोस पाजत हिंडत असतो(एकच ध्यास, जनतेचा विकास वगैरे वगैरे). एकदाच जॉइनिंग येत. साहेब प्रशिक्षण संस्थेत रुजू होतो. साहेबाला त्याच्यासारखे समविचारी बरेच साहेब भेटतात. अद्याप बिनलग्नाचे उमेदवार लग्न या विषयावर ट्रेनिंगचा 25-30 टक्के वेळ बरबाद करतात. खरं तर एखाद्याच व्यक्तिमत्व घडविण्याची प्रक्रिया जेवढ्या लहान वयात सुरू होईल तेवढं चांगलं उदा. NDA मध्ये प्रवेश घेण्यासाठी वय जास्तीत जास्त 17 वर्ष पाहिजे.. आता आपले साहेब सगळे 25  ते 38 च्या रेंज मधले! आता 38 वर्षाच्या साहेबांचं 'बाल'मन बद्दलविण्याचं धाडस तरी प्रशिक्षण संस्थेने का करावं? बरं यांना ट्रेनिंग नाय द्यायचं तर मग प्रशिक्षण संस्थांनी तरी काय करायचं.. त्यापेक्षा असल्या  वैज्ञानिक आणि तात्विक भानगडीत न पडता 'अधिकारी' घडविण्याचा कार्यक्रम पूर्वापार चालत आलेल्या प्रथेप्रमाणे सुरूच ठेवायचा. मग साहेब प्रशिक्षण संस्थेत रुजू झाल्यापासून एकदम शेड्युल मध्ये कार्यक्रम सुरू होतो. अभ्यासिकेत बसून बसून out of shape झालेल्या साहेबांचा लूक जरा 'अधिकाऱ्यासारखा ' दिसावा म्हणून सकाळी सकाळी यांना ग्राउंड वर बोलावलं जात(खरं तर हे फिल्ड वर जाऊन एकदा  साहेब झाल्यावर यांचा shape पुन्हा बिघडणारच आहे तर हा अट्टाहास कशासाठी?). काहीही झालं तरी सगळे ग्राउंडवर  वेळेत येऊच शकत नाही( साहेबाचे गुण यांच्यात उतरण्यास इथून सुरुवात होते). तिथं काहीतरी टीवल्या बावल्या करून हे नाश्ता वगैरे करायला जाणार. तसं प्रशिक्षण संस्थेत नाश्ता पाण्याची सोय बरी असते(सुरुवातीला बर वाटत पण नंतर मात्र याच  नाश्त्याला सगळे वैतागून जातात!). हे सगळं घडत असताना साहेब लोकांना फिल्ड वर जायची प्रचंड घाई झालेली असते, कधी इथलं ट्रेनिंग संपवतो आणि एकदाच साहेबासारखं खुर्चीवर जाऊन बसतो यासाठी  साहेबांचं मन अधीर झालेलं असतंय, पण इथलं ट्रेनिंग उरकण्याशिवाय पर्याय नसतो. मग साहेबाच classroom ट्रेनिंग चालू होतंय. त्यामध्ये साहेबाच्या कामकाजासंबंधीचे नियम, कायदे याच्या अभ्यासाचा समावेश असतो(पण साहेबाचा नियमांपेक्षा common sense वर जास्त भर असतो!).तसेच साहेबाला तंत्रस्नेही करण्याचा सुदधा आटोकाट प्रयत्न केला जातो. थोडं फार व्यक्तिमत्व विकास, motivation असलं पण शिकवलं जातं. या सगळ्यांमध्ये एकच सगळ्यात महत्वाचा प्रॉब्लेम असा असतो की या नवनियुक्त अधिकाऱ्यांना शिकवायला पण साहेबच असतात!!!( यात हसण्यासारखं काहीच नाही, साहेब हे काम करू शकत नाही का??). म्हणजे पार motivational speech, व्यक्तिमत्व विकास असले lecture पण साहेबच देणार!!  

खरं तर हे सगळं शिकविण्यासाठी त्या त्या क्षेत्रातील तज्ञ मंडळी व ज्यांना अध्यापनाच्या क्षेत्रात विशेष रस आहे त्यांना संधी दिली पाहिजे(माझं वैयक्तिक मत!)  पण नाहीच, शासनाचा साहेबाच्या capacity वर प्रचंड विश्वास, त्यामुळे दुसर्यांना संधी  द्यायचा विषयच नाही! ( उद्या जर एखादी नुसतं डोकं फुटण्याची साथ आली तर शासन मेंदूच operation सुद्धा  साहेबाला करायला लावू शकत, त्यात काय एवढं!). 

मग एकामागून एक PPT चा मारा,  ट्रेनी अधिकाऱ्यांच्या  सगळं डोक्याच्या वरून चाललेलं असतंय( ह्या 15-20 PPT च्या जीवावर तिथं शिकवणाऱ्या साहेबाची एक टर्म निवांत निघते पण त्यावर इथं कशाला चर्चा!). कोणतं पण lecture संपलं की एखादा  उत्साही ट्रेनी अधिकारी त्या शिकवणाऱ्या साहेबाला फील्ड वरचे अनुभव विचारणार, आपण काम करताना काय तपासलं पाहिजे, निर्णय घेताना कोणती काळजी घेतली पाहिजे वगैरे वगैरे. पण शिकवणारा साहेब पण शातीर!(शेवटी तो पण साहेबच!!). तो सांगणार तुम्ही त्या खुर्चीवर बसले की सगळं आपोआप येतंय(आता शिकवणारा साहेब अस direct थोडंच  सांगणार  आहे का की खुर्चीवर बसून नुसते कोंबडेच हानायचे असतात!!!!), पण असो ..विषयांची तोंडओळख तेवढी होते!! एखादा दर्दी ट्रेनी अधिकारी खोदूखोदू विचारणार   ' आर्थिक' बाबींमध्ये सही करताना अथवा निर्णय घेताना कोणती काळजी घेतली पाहिजे.(या प्रश्नाचं उत्तर ऐकण्यासाठी एव्हाना झोपलेले साहेब पण खडबडून जागे झालेले असतात!!). एखादा शिकवणारा साहेब सांगतो अमुक अमुक काळजी घेतली पाहिजे पण एखादा शिकवणारा  साहेब नुसती smile देतो! आणि वरून सांगतो तिथं गेल्यावर सगळं समजत!! शिकवणाऱ्या साहेबाचे expression पाहून ट्रेनिंग हॉल मध्ये चांगलीच खसखस पिकते( हे सगळे 'बाल'मनाचे अधिकारी 'आर्थिक' विषयावर एवढे का हसले असतील बरं!!). अशा प्रकारे अधिकाऱ्यांची टोळी घडत चालते. व्यक्तिमत्त्व विकास वाले तज्ञ येऊन वेगवेगळे खेळ खेळायला लावतात. सगळे ट्रेनी अधिकारी या खेळांमध्ये खुल्या दिलाने सामील होतात. मग ट्रेनिंग देणारा त्या खेळातून निघालेलं आदर्शवादी moral सांगतो, ट्रेनी साहेब पण साक्षात्कार झाल्यासारखा expression देतात( काही दिवसानंतर ट्रेनी अधिकाऱ्यांना  फक्त खेळ आठवतो, moral विसरलेल असतंय, नंतर खेळ पण विसरून जातो!). साहेबाची संगणक कौशल्ये वाढविण्यासाठी सुद्धा भरपूर मेहनत प्रशिक्षण संस्था घेते पण स हे ट्रेनी अधिकारी त्याला विशेष दाद देत नाही( जेंव्हा हे  साहेब होऊन फिल्ड वर जातात तेंव्हा तर सगळंच विसरलेले असतात! साधी VC join करायची असली आणि operator वेळेवर सापडला नाही तर साहेबाचा जीव पार खालवर होतो ! जे साहेब मूळचे engineer आहेत त्यांची पण हीच अवस्था! 99% साहेब त्यांची digital signature कधीच स्वतः वापरत नाहीत!!!).

दिवसामागून दिवस जात असतात , हे ट्रेनी  अधिकारी खुर्चीवर बसण्याची आतुरतेने वाट(वाट लावण्यासाठी.. नाही नाही!!) पाहत असतात. 

शेवटी  ट्रेनी अधिकारी काय शिकला हे ज्या साहेबाने शिकवलंय त्याला पण कळत नाही आणि जो शिकलाय त्याला तर काहीच कळत नाही. तरीसुद्धा शेवटच्या दिवशी प्रशिक्षण संस्था त्यांनी एकदम refined product तयार केल्याचा दावा करत असते. म्हणजे पार त्यांनी तयार केलेल्या साहेबाला " You are the best " म्हणण्यापर्यंत यांची मजल जाते!!! पण वस्तुस्थिती अशी असते की नवनियुक्त उमेदवारांना  चांगले 'अधिकारी' घडविण्याचा विडा उचललेली प्रशिक्षण संस्था शेवटी  त्यांना 'साहेब' करून सोडते( आता साहेब म्हणल्यावर काय... जाऊद्या आता!!)...

मग एकदाचा साहेब इथून सुटतो आणि खुर्चीवर जाऊन बसतो. दोन चार  वर्षात साहेबाला खरा गेम लक्षात यायला लागतो.. जनतेचे प्रश्न, जनकल्याण, जनसंपर्क, गाडी, शिपाई(तो शिपाई  नाही, शिपाईसाहेब असतो हे पण साहेबाच्या लक्षात येत) ही सगळी हौस बऱ्यापैकी झालेली असते.  मग साहेबाला समजत आपल्याला प्रशिक्षण संस्थेत शिकवणारे साहेब प्रशिक्षण संस्थेत एवढे का आनंदी दिसायचे!! मग साहेबाला कधी कधी दोन चार  दिवस थोडं relax होण्यासाठी एखादं ट्रेनिंगच नाटक करून प्रशिक्षण संस्थेत जावं वाटत पण तशी फारशी संधी सुद्धा मिळत नाही. मग साहेब फक्त त्या जुन्या आठवणींना उजाळा देत  त्याला गुणगुणन्याचा मोह आवरत नाही.." जाने कहा गये ओ दीन....!!!!!"

©गोविंद खामकर

(संबंधित लेखनप्रपंच हा सर्व प्रशिक्षण संस्था आणि त्यातील सर्व अध्यापक यांचा पूर्ण आदर राखुन निवळ विनोदबुद्धीने व्यक्त केला असून हा अत्यंत मर्यादित व अपवादात्मक अनुभवावर आधारित आहे. यामधून कोणत्याही साहेबाला अथवा अधिकाऱ्याला discourage तर नाहीच पण  encourage करण्याचा सुद्धा अजिबात हेतू नाही!!)