प्रोटोकॉल

लेख 25 वा: प्रोटोकॉल ( 'साहेब सिरीज मधील यापूर्वीचे सर्व 24 लेख https://gamatijamati.blogspot.com या लिंक वर उपलब्ध आहेत)

प्रोटोकॉल ह एक बहुअर्थी, बहुआयामी  इंग्रजी शब्द आहे  आणि प्रत्येक नागरिकाला आपल्या आपल्या सोयीने या शब्दाचा अर्थ लावण्याचे स्वातंत्र्य इंग्रजांनी भारतीयांना बहाल केले आहे. तस तर स्पर्धा परीक्षेचा अभ्यास करताना हा शब्द वेळोवेळी कानावर पडायचा आणि त्यातून शिस्तबद्ध असा अर्थ सुद्धा निघायचा. पण प्रशासनात अथवा शासनात ज्याला इंग्रजीचे पाच पन्नास शब्द माहीत नसतील त्यालासुद्धा या  शब्दाचा अर्थ समजतो.   प्रोटोकॉल शब्दाचा साधारणपणे अर्थ विशिष्ट परिस्थितीमध्ये कसे वागावे याचे नियम असा आहे परंतु शासकीय अधिकारी कर्मचारी यांना नुसता प्रोटोकॉल शब्द ऐकला तरी धडकी भरते!! त्याची कारणेही तशीच आहेत. 

बऱ्याचदा शासकीय अधिकारी-कर्मचारी यांना “ तुम्हाला प्रोटोकॉल समजत नाही का” अथवा तत्सम अर्थाचे वाक्यप्रयोग  नेहमीच ऐकायला मिळतात. बर हे विचारणाऱ्यांची तोंड पाहता याना हा शब्द कसा माहिती झाला असेल हा प्रश्न पडतो!! परंतु  खरच एकदा तुम्हाला प्रोटोकॉल समजत नाही का अस विचारणाऱ्यांच्या तोंडावर  एकदा “ हो, नाही समजत..जरा समजाऊन सांगाल का?” असा प्रतिप्रश्न फेकून मारला पाहिजे. मी अनुभवावरून सांगू शकतो या प्रश्नाला उत्तरच नाही!! फक्त प्रतिप्रश्न करण्याची liberty नसल्यामुळे विचारणाऱ्यांचा  आत्मविश्वास वाढला आहे!!! स्पष्टच शब्दात बोलायच म्हटलं तर protocol सारखा रिकामा धंदा नाही फक्त बोलण्याची सोय नाही एवढच!(काही  अपवाद वगळता!!).  दिवसभर प्रोटोकॉलवर असलेल्या अधिकारी कर्मचारी हा कधीही आज दिवसभर काय काम केलं याचा याचा तो हिशोब देऊ शकत नाही. एवढच नाही तर प्रोटोकॉलवर असणाऱ्या अधिकारी अथवा कर्मचाऱ्याला कोणीही  वरिष्ठ  त्याला इतर काम सांगून शक्यतो disturb करत नाही(हा सुद्धा एक प्रोटोकॉलच आहे!). या प्रोटोकॉलच्या निमित्ताने जो संपर्क अधिकारी आहे तो सुद्धा  त्याची नियमित करत असलेली महत्वाची कामे, विषय यांना फाट्यावर मारून तो दिवस काढत असतो.

आपल्या जिल्ह्यात ,तालुक्यात एखादे वरिष्ठ , उच्चपदस्थ अथवा तत्सम कोणी दौऱ्याला येणार असेल तर त्यांच्यासोबत पूर्ण वेळ फिरवायला एक बळीचा बकरा तथा संपर्क अधिकारी शोधला जातो. हा मान शक्यतो ज्या विभागाचे वरिष्ठ आहेत त्या विभागातील अधिकाऱ्याला दिला जातो.  विभाग मोठा असेल तर शक्यतो वेगवेगळ्या अधिकाऱ्यांना आलटून पालटून हा मान( मान कापून!) दिला जातो.  दौरा  जर  सुट्टीच्या दिवशी आला तर मात्र संपर्क अधिकाऱ्याच काही खरं नाही! बिचारा एकटाच रिकामा फिरत  असतो, त्याचे कर्मचारीसुद्धा त्याचा फोन उचलत नाहीत!! याचं मुख्य काम म्हणजे  दौऱ्याला येणाऱ्या वरिष्ठांच्या संपर्कात राहून त्याप्रमाणे पुढील यंत्रणेला सुचित करणे. इतर ‘अनुषंगिक’  व्यवस्था सुद्धा ओघाने याच महाशयांच्या गळ्यात येते. मग हे महाशय सुद्धा त्यांच्या खालच्या कोणाला तरी बकरा करुन त्याच्या गळयामध्ये ते व्यवस्थेचं प्रकरण सोपवून देतो. साहजिकच हा बकरा बकरीचा खेळ प्रशासनातील शेवटच्या घटकापर्यंत जाऊन थांबतो(हेच खरे बळी!). 

या दौऱ्यांच आणखी एक वैशिष्ठ्य अस की जेवढे मोठे वरीष्ठ  दौऱ्यावर येतात तेवढे मोठ मोठे  अधिकारी या दौऱ्यामध्ये  रिकामे फिरत असतात.  काही सन्ममानीय अपवाद वगळता या दौऱ्यांमधील वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या presence हा फक्त वरिष्ठांचा ego सांभाळण्यापुरता मर्यादित असतो.  वाईट अवस्था तर पोलीस विभागाची!! आपण  नवरदेवाला तू लग्नाला येणार आहे का अस कधीही विचारात नाही  अगदी तसेच पोलीसांना वेगळ्याने दौऱ्यामध्ये समाविष्ट व्हा असे सांगण्याची आवश्यकता नसते. माझ्या मते या प्रोटोकॉलच्या भानगडीत सर्वात जास्त पोलिस खाते होरपळून निघते. आधीच कमी मनुष्यबळामध्ये असंख्य कामे करायची असताना हे रिकामे उद्योग करताना किती patience ठेवावे लागत असतील? त्यात पुन्हा एखाद्या पोलिसाने आज दिवसभरात किती बंदोबस्त केला याचे मोजमापही करता येत नाही!!

       या दौऱ्यामध्ये येणारा खर्च कोणत्या हेड वर टाकायचा हे अद्याप न सुटलेले कोडे आहे. हा विचार कोणाच्याच डोक्यात तथा हेड मध्ये येत नाही हे पण समजत नाही. एखाद्या संविधानिक पदावरील वरिष्ठांचा दौरा  खालच्या यंत्रणेला एवढा गृहीत धरून कसा असू शकतो हे समजणे मुश्किल आहे. बर वरिष्ठांचे जाऊद्याहो, त्यांच्या किटल्याच आपल्याला सुधरुन देत नाहीत!! एकदा आमच्याकडे येत असलेल्या वरिष्ठांना केवळ २५० ml च्या बिसलेरी मधून पाणी प्यायला लागते असे त्यांच्या सहायकाने सांगितले  त्या प्रकारातील बॉटल आमची माणस रात्रभर  दुकानांमध्ये शोधत होती!! या प्रोटोकॉलच्या किस्स्यांचे एखादे स्वतंत्र पुस्तक निघू शकेल एवढे पराक्रम आपल्या सर्वांच्या सहकार्याने व संमतीने इथे घडलेले आहेत!

एखादा शासकीय,निमशासकीय कार्यक्रम आयोजित करताना सुद्धा  हा प्रोटोकॉल सांभाळताना अधिकाऱ्यांच्या नक्की नऊ येतात. यामध्ये मुख्य कार्यक्रमाच्या नियोजनापेक्षा कोण अध्यक्ष, कोण उद्घाटक, कोणाच नाव वर, कोणाच खाली, कोण कुठे बसणार,याच नाव का नाही असल्या भानगडीमध्ये साहेब पुरता बेजार होऊन जातो. इथे सुद्धा प्रत्येकजण साहेबाला प्रोटोकॉल शिकवत असतो. त्यामुळे इच्छा असूनसुद्धा अधिकारी बरेच चांगले कार्यक्रम प्रोटोकॉलची भानगड नको म्हणून घेण्याचं टाळतात. कधी कधी वाटत हे उद्घाटन, लोकार्पण आणि तत्सम प्रकारातील कार्यक्रमाच बंद केले पाहिजे. सगळी कामे जर शासनच करत असेल तर एवढी प्रशासकीय यंत्रणा दावणीला बांधून हे कार्यक्रम करून पुन्हा काय साध्य करायचं आहे हा प्रश्नच आहे. साहजिकच मला निवडणुकीला सामोर जायच असेल तर वरील मत मांडणाऱ्या व्यक्तीला मीच सर्वात आधी मूर्ख म्हणेल!! 

प्रोटोकॉल या शब्द किती शब्दांना समानार्थी असेल हे इंग्रजांपेक्षा भारतीयांना जास्त कळत असेल.   म्हणजे एक उदाहरण सांगायचं म्हणाल तर “चहा पाणी” या शब्दाचा समानार्थी शब्द प्रोटोकॉल कसा असू शकतो हे सामान्य बुद्धीला न पटणारं कार्य प्रशासनाने करून दाखवलेले आहे. खालच्या कार्यालयातील चहा पाणी हे वरिष्ठ कार्यालयातील प्रोटोकॉल असते!!वरिष्ठ कार्यालयात अडलेली, रखडलेली कामे, बदल्या इत्यादी बाबतीत प्रोटोकॉल शब्दाला एक वेगळ status आहे. सरळ सरळ न बोलता प्रोटोकॉल शब्दाचा वापर करणाऱ्यांना मुरब्बी, पट्टिचे आणि well mannered समजल जाते. 

साहजिकच या प्रोटोकॉल शब्दाची चर्चा करावी तितकी थोडी आहे, प्रोटोकॉल हेच एक दीर्घ पुराण आहे. यावर संशोधन करून यावर एखादी सर्वकष मार्गदर्शिका निघू शकते का यावर विचार करायला पाहिजे त्यामुळे दैनंदिन काम करणे या निमित्ताने अजून सोयीचे होईल. पण पुन्हा ही शंका येते की कदाचित बऱ्याच तज्ञांनी हा विषय हाताळायला घेतला असावा आणि त्याच्या आवाक्याचा अंदाज घेऊन पुन्हा विषय सोडून दिला असावा.!! असो यासाठी पुन्हा शुभेच्छा !!

टिप: सदर लिखाणामध्ये मध्ये नमूद कार्यालये ही महाराष्ट्रात अस्तित्वात नाहीत, असल्यास निव्वळ योगायोग मानावा. चहा पाणी या शब्दाचा अर्थ पेय आणि खाद्यपदार्थ या प्रकारातील घ्यावा.

विशेष टिप:

(टीप:  'साहेब सिरीज' मधील यापूर्वीचे सर्व लेख   https://gamatijamati.blogspot.com  या link वर   उपलब्ध आहेत तसेच आमचे मित्र ओमप्रकाश यादव साहेब यांच्या ग्रामविकास दूत app वर देखील उपलब्ध आहेत

#साहेब सिरीज)