*अतिरिक्त कार्यभार*
शासनामध्ये रिक्त पदांची संख्या प्रचंड आहे(तशीच बिनकामाच्यांची सुद्धा प्रचंडच!). त्यात पुन्हा रजा, बदल्या, पदोन्नती, सेवानिवृत्ती या कारणामुळे सुद्धा पद रिक्त होतात. त्यामुळे प्रत्येक साहेबाला, कर्मचाऱ्याला बऱ्याच वेळेस अतिरिक्त कार्यभार सांभाळावा लागतो. पण एक मात्र निश्चित आहे की पदं कितीही रिक्त असली तरी शासनाच कोणतंच काम थांबत नाही आणि पदभरती केल्याबरोबर शासन एकदम गतिमान होत अस काही कुणाचं निरीक्षण नाही!!( त्यामुळे शासनाने गंमत म्हणून 5-25% पदं जर कमी केली तर काय होईल याचा निष्कर्ष अविश्वसनीय असेल).मुळात 'अतिरिक्त'(अति रिक्त?) हा शब्दच बुचकाळ्यात टाकणारा आहे. आधीच रिक्त असलेल्या पदाला अति रिक्त कस करणार? काही काही साहेबांच्या तर पदनामातच अतिरिक्त शब्द असतो!! बरं हे मुळातच 'अतिरिक्त' असलेले साहेब जेंव्हा रजेवर जातात तरी ते पद रिक्त होते!!! आणि कोणाला तरी 'अतिरिक्त'साहेबांचा अतिरिक्त कार्यभार सुद्धा द्यावा लागतो!!!
मुळात अतिरिक्त कार्यभार कोणाला द्यायला पाहिजे हा विषय अतिशय गहन आहे. कोणत्या पदाचा अतिरिक्त कार्यभार द्यायचा आहे यावर पुढचं dynamics अवलंबून असतय. म्हणजे एखादा साहेब काम करून करून वैतागलेला असतो आणि त्यातली त्यात दोन चार प्रकरण त्याच्यासमोर अशी असतात ज्यामुळे साहेबाचं डोकं एकदम हँग झालेलं असतंय. त्यामुळे अशा परिस्थितीत समयसूचकता दाखवत काही तरी गंभीर कारण दाखवून हा साहेब रजेवर जातो. रजा मिळणार नाही असं वाटलं तर बळच कुटाने करून आजारी पडतो पण रजेवर जातोच! मग वरच्या साहेबाला दुसऱ्या कोणत्यातरी साहेबांकडे तिथला अतिरिक्त कार्यभार द्यावा लागतो. त्याच ऑफिसमधील एखाद्या कनिष्ठ साहेबांकडे जर अतिरिक्त कार्यभार द्यायचा असल्यास फारशी अडचण येत नाही मात्र दुसऱ्या ठिकाणी काम करत असलेल्या साहेबाला जर कार्यभार द्यायचा असेल तर अडचण येते. वरचा साहेब त्या ठिकाणी कोणाची तरी ऑर्डर काढणार यापूर्वीच जोरदार हालचाली सुरू होतात. ज्या साहेबाना अस वाटत ही अतिरिक्त भानगड आपल्याच गळ्यात येऊ शकते ते आधीच साहेबाला भेटून त्याची तब्येत खराब, आजारी बायको घरात, पोराचं लग्न असले पाच पन्नास कारणं सांगून मोकळे होतो! वरचा साहेब पण सगळ्यात कमी resistance ज्या साहेबाकडून होईल त्याच्याच गळ्यात अतिरिक्त कार्यभार टाकतो. अतिरिक्त कार्यभार ज्या पदाचा द्यायचा असेल ते पद जरा जास्तच अर्थपूर्ण असेल तर मात्र काही साहेब वरच्या साहेबांकडे डायरेक्ट फिल्डिंग लावतात, काही साहेब मोठ्या वजनदार व्यक्तींकडून फिल्डिंग लावतात, काही साहेब कसलीच फिल्डिंग लावत नाहीत पण त्यांना अस वाटत चार्ज आपल्यालाच मिळावा...अस सगळीकडूनच वरच्या साहेबांवर प्रेशर आल्याने त्याच पण डोकं जॅम होतंय.. शेवटी कोणाचीही ऑर्डर काढली तरी कोणीतरी नाराज होणारच पण इलाज नसतो!! मग त्यातली त्यात सोयीच्या साहेबाची ऑर्डर काढून वरचा साहेब मोकळा होतो. कधी कधी तर अतिरिक्त प्रभार कोणाकडे द्यायचा हे प्रकरण आपल्याला नीट हाताळता येणार नाही हे पाहून समयसुचकता दाखवत वरचा साहेब पण रजेवर गेल्याची उदाहरणे आहेत!!
सर्वात महत्वाचं म्हणजे अतिरिक्त कार्यभार देताना कार्यक्षमता हा विषय फारच गौण ठरतो. म्हणजे अस की ज्या साहेबाला त्याचंच काम आवरत नाही , ज्या कार्यलयात तो पूर्णवेळ असूनसुद्धा ते पद रिक्त असल्यासारखा performance, त्यालाच अतिरिक्त कार्यभार दिला जातो!!
एकदा का साहेबाला अतिरिक्त कार्यभार मिळाला की त्याला सगळ्याच विषयात सूट मिळते(किंबहुना तसा तो गैरसमज करून घेतो!). हा साहेब आढावा बैठकीला गेला आणि त्याला वरच्या साहेबानी काही विचारलं तरी हा सुरुवातीलाच सांगणार माझ्याकडे दोन दोन चार्ज असल्यामुळे मला काम करायला खूप अडचण होत आहे तरीसुद्धा मी भरपूर प्रयत्न करत आहे, करून घेतो नक्की वगैरे वगैरे...हा अतिरिक्त प्रभार असलेला साहेब त्याच्या मूळ ऑफिसला सुद्धा कधीच सापडत नव्हता,आणि आता तर अतिरिक्त चार्ज असल्यामुळे साहेब licence मिळाल्यासारखा दोन्हीकडून गायब असतो. साहेब इकडच्यांना सांगणार मी तिकडं आहे आणि तीकडच्यांना सांगणार मी इकडं आहे आणि हा असतो तिसरीकडच!('तिसरीकडच' हे व्यक्तिसुचक नसून स्थळसुचक आहे).मग इकडच्या कर्मचाऱ्यांना तिकडे सह्या घ्यायला बोलविणे आणि तिकडच्या कर्मचाऱ्यांना इकडे सह्या घ्यायला बोलविणे हे नित्याचेच!! हे सह्या घ्यायला जाणारे कर्मचारी पण आनंदाने इकडून तिकडे बागडत जातात कारण एकदा साहेबाच्या सह्या घेतल्या की हे त्यांच्या ऑफिसला परत थेट दुसऱ्या दिवशीच उगवतात! या अतिरिक्त कार्यभाराच्या राड्यात कार्यालयातील लोकं पण एकदम खुश असतात कारण ते कार्यालयाला जो इवलासा वेळ देत होते तो पण आता फावला व्हायला लागलेला असतो! साहेबांकडे लोकांच्या तक्रारी यायला लागतात की तुमच्या कार्यालयातील लोक कधीच जागेवर सापडत नाहीत, पण आपला साहेब त्यांना सुद्धा अतिरिक्त कार्यभाराच कारण सांगायला मागे पुढे पाहत नाही(म्हणजे अतिरिक्त कार्यभारापूर्वी एकदम रामराज्य होत!).
साहेब ज्या ठिकाणी अतिरिक्त कार्यभार घेतो त्या ठिकाणच्या कर्मचाऱ्यांना तंबी देऊन ठेवतो की बिनकामाची, भानगडीची, अडचणीची प्रकरणे माझ्यासमोर अजिबात साहिसाठी ठेवायची नाहीत. म्हणजे भानगडीची प्रकरणे कोणती हे ठरविण्याचा सर्वस्वी अधिकार तिथल्या कर्मचाऱ्यांना! मग त्याने काही आणो साहेब कोंबडा हाणून मोकळा.अशा पद्धतीने साहेब एकदम सोयीसोयीने अतिरिक्त कार्यभाराच्या ठिकाणी कामे करतो. एवढंच काय तर एखादं प्रकरण अडचणीचं वाटलं की साहेब सांगणार तुमचे रेग्युलर साहेब आले की त्यांच्याकडून करून घ्या...म्हणजे मूळ पोस्टिंग च्या ठिकाणी कशावर पण कोंबडे हाननारा साहेब इथं एकदम अभ्यासू साहेबासारखा आव आणतो.साहेब जास्तच रंगात आला तर त्याची मूळ पोस्टिंग च्या ठिकाणची कीर्ती सुद्धा सांगायला तो कमी करत नाही..!! एकंदरीत या साहेबांचा अंदाज आल्यामुळे तिथली भाऊ, दादा अँड गॅंग सुद्धा या साहेबाला जास्त कामे सांगत नाही, ते पण म्हणतात 'आपला' रेग्युलरचा साहेब आला की बघू!! ज्यांच्या गळ्यात बळच चार्ज मारलेला असतो ते एकतर अतिरिक्त कार्यभाराकडे लै फिरकत नाही, गेले तरी काहीच काम करत नाही तथा कोंबडे सुद्धा हाणत नाही, यांची strategy अशी असते की अस केलं तर लोकांच्या कामाचा खोळंबा होणार , लोक तक्रारी करणार मग वरचा साहेब आपला चार्ज काढून टाकणार!! काही हौशी साहेबांनामात्र मूळ साहेब परत रुजू व्हायला येणार असला तरी त्यांना चार्ज सुटत नाही, अतिरीक्त कामाच्या सवयीची हौसच न्यारी!('मूळ' सोडून 'अतिरिक्त' वर प्रेम करणे हा मानवी स्वभावच!). ते या अतिरिक्त चार्ज च्या काळात हे साहेब चार्ज झाल्यासारखे गतिमान होतात, प्रत्येक क्षण मॅच मधला शेवटचा बॉल समजून ते जोरदार बॅटिंग करतात. त्यांचं हे 'अतिरिक्त' प्रेम एवढं हाताबाहेर जातं की ते वरच्या साहेबाला फोन करून मूळ साहेबाला अजून थोडे दिवस जॉईन व्हायला सांगू नका असा सल्ला( की दम?) द्यायला सांगतात!!
एकदाचा मूळ साहेब जॉईन होतो..त्याला वाटत आता सगळं सुरळीत झालं असेल, अतिरिक्त साहेबांनी सगळ्या भानगडी मिटवल्या असतील वगैरे...पण..परिस्थिती वेगळी झालेली असते... या अतिरिक्त साहेबांनी भानगडी मिटवायच सोडाच, उलट अतिरिक्त भानगडी वाढवून ठेवलेल्या असतात..बाकी सगळ्याच विषयात भरपूर pendency...ज्या भानगडिंपायी साहेब रजेवर गेलेला असतो त्या नव्या दमाने साहेबावर चालून येतात....नंतर हा साहेब जेंव्हा आढावा बैठकीला वरच्या साहेबाकडे जातो तेंव्हा सांगतो मी रजेवर होतो त्यामुळे pendency आहे पण मी करून घेतो, लक्ष घालतो, दोन दिवसात करतो वगैरे.... मग मोठा साहेब पण
डोक्याला हात लावून बसतो, वैतागतो... मग तो पण रजेवर जातो.. मग त्याच्या जागेवर कोणीतरी असाच 'अतिरिक्त'....क्रमशः
©गोविंद खामकर
(टीप: यापूर्वीचे सर्व 13 लेख याच page वर उजव्या बाजूला उपलब्ध आहेत
#साहेब सिरीज)
