( 'साहेब सिरीज' मधील यापूर्वीचे सर्व 20 लेख https://gamatijamati.blogspot.com या लिंक वर उपलब्ध आहेत)
खरं तर चहा हे Original 'साहेबांच
' भारतातील invention आहे...जरी ते तिकडल फॅड असलं तरी त्याच्या मध्ये प्रचंड varieties भारतीयांनी आणलेल्या आहेत...
गरम गरम चहा एखाद्याला पाजला तर त्याच डोकं थंड होत हा anti thermodyanamics rule यशदामध्ये तसेच बऱ्याच वरिष्ठ साहेबांकडून नवशिक्या साहेबांना शिकवला जातो. हल्ली समाजातील या गरम डोक्यांची संख्या वाढल्याने साहेबाला law and order maintain करण्यास्तव लोकांना चहा पाजण्यासाठी वाढीव तरतूद करून दिली पाहिजे. त्यासोबतच सर्व चहाच्या दुकानदारांना शांतता दूत म्हणून प्रमाणपत्र दिलं पाहिजे. तसेच चहाला Low cost high yeild activity चा दर्जा देऊन यासाठी शासनाने साहेबाच्या ऑफिसला चहासाठी भरीव तरतूद उपलब्ध करून दिली पाहिजे...
कित्येक प्रकरण चहाच्या टपरीवर मिटतात, जुळतात, उद्भवतात सुद्धा !! . खरं तर चहा म्हणजे फक्त चहा नव्हेच, बहुतांशी वेळा ते एक फक्त निमित्त असत, याला साहेबाच ऑफिस मुळीच अपवाद नाही..
साहेबाने एखाद्या अभ्यागताला चहा विचारला नाही तरी त्याचा ego hurt होतो, स्वाभिमान दुखावला होतो, त्याचा स्वाभिमान दुखावला जातो.. किमान विचारायला तरी पाहिजे होतं असं त्याचं मन त्याला खात असतं. काही तर एखाद्याने चहा न पाजल्याने आपली चहाच्या कपाएवढी सुद्धा इज्जत नाही असं स्वतःचे मापे काढत असतात. खरं तर अस ज्यांना वाटत त्यांनी स्वतःच मूल्यमापन योग्य केलेले असते पण हे त्याला सांगणार कोण? . चहाऐवजी coffee ला अजूनही जरा elite दर्जा आहेच त्यामुळे coffee offer केल्याने अभ्यागत स्वतःच्या मनात स्वतःचे स्थान अजून उंचीवर नेत असतो(विनाकारण!).
बरं आज काल diabetic लोकांची संख्या बरीच वाढल्याने चहाला नकार देणाऱ्यांची संख्या सुद्धा कमालीची वाढली आहे, त्यामुळे साहेब पण बिनधास्त चहा offer करत असतो. बरं " चहा घेणार का?", "नाही , आत्ताच घेतलाय" ," थोडा घ्या ना चालतो, black tea तरी?" ,"बरं ठीक आहे"...अशा प्रकारे नाही होय म्हणता म्हणता प्रकरणे black tea वर मिटताना पहायला मिळतात.. त्यात पुन्हा गुळाचा चहा, हळदीचा चहा, , तुळशीचा चहा, बिनसाखरेचा चहा, बिनपाण्याचा चहा, बिनचहाचा चहा, असले प्रकार वाढल्याने चहाला नकार मिळण्याची शक्यता कमी होत चालली आहे.
चहा कोणाला offer करायचा यासाठी कोणताच thumb rule साहेबांकडे नाही. त्यामुळे विनाकारण गैरसमज निर्माण होतात. बऱ्याचदा तर एखाद्या व्यक्तीसोबत साहेब चर्चा करतो, तेवढ्यात साहेबांकडे दुसरा व्यक्ती येतो.. मग साहेब त्याला चहा offer करतो, त्यामुळे पहिली व्यक्ती चहापायी आपला आत्मसन्मान गमावण्याची शक्यता निर्माण होते.त्यामुळे अशी प्रकरणे साहेबाने जपून हाताळली पाहिजे.
बऱ्याच साहेबाच्या ऑफिसमधील सर्वात वाईट प्रकार म्हणजे चहा वेळेवर न येणे. म्हणजे ज्याच्यासाठी चहा सांगितला त्याच्याबरोबरची महत्वाची चर्चा संपलेली असते फक्त चहा येत नाही म्हणून त्याला जाता येत नाही आणि साहेबाला पण त्याला जा म्हणता येत नाही. त्यात तो सारखंच साहेबाला म्हणणार निघतो आता, साहेब म्हणणार नाही येईल चहा आता,थोडं थांबा..हे असं बराच वेळ सुरू असतंय. बरं या अटीतटीच्या काळात अतिशय बिनकामाच्या विषयांकडे चर्चा फुटतात, काहीच संबंध नसतात मला एका अभ्यागताने या waiting time मध्ये रशिया युक्रेन युद्धावर चर्चा करण्यास भाग पाडले होते.. असो! एकदा चहा सांगितल्यानंतर तो येण्यास विलंब का होतो याचा जिज्ञासूवृत्तीने अभ्यास केल्यास काही महत्वाच्या बाबी निदर्शनास येतात. साहेबाने आपल्या ऑफिसच्या परिसरातील चहाच्या दुकानात प्रत्यक्ष जाऊन चहा पिल्याशिवाय या प्रक्रियेतील parameters , त्यासंदर्भातील backward linkages , forward linkages लक्षात येणारं नाहीत. एक तर ज्याला चहा सांगितला आहे तो चहाचा निरोप तेवढ्या gravity ने सांगत नाही, चहावाल्याला मागच्या एखाद्या साहेबाच्या काळात त्याच्या पैशाबाबत वाईट अनुभव आल्याने तो साहेबाच्या order ला priority वर घेत नाही, दोन चहासाठी एवढ्या अंतरावर जाण्याचा कंटाळा तथा अव्यवहार्यता वगैरे... काही साहेब तर चहा लवकर आला नाही म्हणून सुद्धा त्यांचा आत्मसन्मान दुखावून घेतात, असल्या साहेबांनी आपल्या मानसिक स्वास्थ्यावर लक्ष देणे आवश्यक आहे. बरं हे झालं regular process ने चहा बोलविण्याबाबत... मी बऱ्याचदा विचार करतो लेखसंहितेचे नियम पाळून अभ्यागताना चहा पाजता येईल का.... चहावाला बिल देतो का? तो खरंच जेवढ्या वेळा चहा दिला तेवढे बिल देऊ शकतो का?
चहासाठी annual supply contract करता येईल का? त्यासाठी चहावाल्यांकडे documents असतील का, त्यासाठी किमान तीन चहावाले तरी पात्र होतील का.. आणि असे बरेच काही प्रश्न आहेत. एकंदरीत सर्वच शासकीय अस्थापनांमध्ये चहाची देयके कशी अदा केली जातात याचा सर्व्हे मनोरंजक असेल...
मग काही तज्ञ साहेबांनी त्यांच्या ऑफिसमध्येच चहा तयार होईल अशी व्यवस्था निर्माण केली, कोणी चहाच्या मशीन लावल्या, पण नंतर बहुतेक ठिकाणी त्या बंद पडून पारंपारीक पद्धतीने चहा मागवण्याची पद्धत चालू झाली आहे. पण साहेबाच्या ऑफिसमध्ये चहा खूपच लवकर आणि दर्जेदार मिळायला लागला तरी ते सुदधा जोखिमेचच आहे!! आपण समजदार आहात!!.. त्यामुळे याबाबतीतही साहेबाने काळजी घेणे आवश्यक आहे.
साहेबाच्या ऑफिसमध्ये चहासाठी जे कप वापरले जातात त्यावरून सुद्धा बरेच अंदाज लोक बांधत असतात पण त्यावर चर्चा करून विनाकारण नको ते निष्कर्ष इथे मांडणे उचित नाही!!(तथापि आपण यावर जरूर मंथन करावे).
जेंव्हा वरच्या साहेबाच्या ऑफिसला जातो तिथे सुद्धा साहेबाला वरच्या साहेबाने चहा offer केला नाही तर साहेबाचा आत्मसन्मान दुखावण्याची शक्यता असते.जो वरिष्ठ साहेब गेल्यावर चहा वगैरे offer करतो त्याची चांगली प्रतिमा साहेबाच्या मनात निर्माण होते. बऱ्याचदा आढावा सभेमध्ये वातावरण तापलेल असताना तो चहावाला आढावा घेणाऱ्या साहेबाचा tempo घालवत असतो. एखाद्यावेळी तर वरिष्ठ साहेब अतिशय गंभीर होऊन एखाद्या विषयाचा आढावा घेत असताना एखादा स्वच्छंदी साहेब जेंव्हा सगळं भान विसरून चहाचे मनमुराद झुरके ओढत असतो ,हे सगळं दृश्य पाहून वरिष्ठ साहेबाला नुसती मीटिंग नाही तर नोकरी सोडून द्यावी वाटते.. पण बोलायची सोय नसते!!!
चहा पिल्यामुळे माणसाला फ्रेश वाटत असा सामान्यतः समज आहे. कदाचित त्यामुळे कामकाजाची efficiency देखील वाढत असेल. पण चहापासून होणाऱ्या फायद्यांपेक्षा चहाच्या नावाखाली केला जाणार timepass ही राष्ट्रीय समस्या आहे. नुसते चहाचे दर जरी कमी असले तरी त्या चहासोबत साधं पाणी जोडलं की त्याच ' चहापाणी' होतं आणी त्याचे दर मात्र गगनाला भिडतात!! पाण्यामध्ये अफाट सामर्थ्य आहे..असो! ऑफिसमधील बिनकामाचा माणूस चहा प्यायला गेला तर काही वाटत नाही पण कामाचा माणूस चहाला गेलेल साहेबाला अजिबात सहन होत नाही. शासनाने शासन निर्णय काढून जशा जेवणाच्या वेळा ठरवल्या आहेत तशा चहाच्या ठरवलेल्या नाहीत. त्यामुळे चहासाठी कार्यालय सोडणे ने नियमाच्या चौकटीत बसत का याचा पण शोध घ्यायला पाहिजे.
असो!!
काहीही असलं तरी चहाचं सध्याच्या संस्कृतीतील स्थान अजून तरी मजबूत आहे..Enjoy your Tea!!
क्रमशः
©गोविंद खामकर
(टीप: 'साहेब सिरीज' मधील यापूर्वीचे सर्व लेख https://gamatijamati.blogspot.com या link वर उपलब्ध आहेत तसेच आमचे मित्र ओमप्रकाश यादव साहेब यांच्या ग्रामविकास दूत app वर देखील उपलब्ध आहेत
#साहेब सिरीज)
