समान काम समान वेतन या तत्वाला मात्र या साईड पोस्टिंग फाटा देताना दिसतात . तिकडे फिल्डवर रात्रंदिवस जीव तोडून( कधी कधी जीव जाईपर्यंत,) काम करणारे अधिकारी आणि इकडे ऑफिसलाच न जाणारे अधिकारी याना सारखाच पगार हे कसलं तत्त्व? असे असले तरीही कामाचा प्रचंड ताण आहे म्हणून फिल्डवर सदा रडणारे अधिकारी साईड पोस्टिंग वाल्यांच्या विरुद्ध बंड पुकारताना दिसत नाहीत!!(याची कारणमीमांसा interesting असू शकते!!).
मुळात साईड पोस्टींग हा प्रकार शासनामधे का आहे याचा आधी शोध घेतला पाहिजे. तशी शासनात कोणतीही पोस्टिंग officially साईड पोस्टिंग नसते पण तिथे जाणारे अधिकारी आपल्या ‘कर्तृत्वाने’ म्हणा किंवा शासनाने त्या पदासाठी निश्चित केलेल्या अल्प जबाबदारीमुळे असल्या पोस्टिंग तयार होतात. अल्प किंवा शून्य visitors, बहुसंख्य जनतेला ती पोस्टच माहीत नसणे अथवा असलं एखादं ऑफिस असतंय याची कल्पनाच नसणे अथवा अधिकाऱ्याची त्या ठिकाणी पोस्टिंग झाल्यानंतर सबंधित अधिकाऱ्याला स्वतःचे कार्यालय दिवसभर न सापडणे, वरिष्ठांकडून आढावा न होणे इ. हे साधारपणे साईड पोस्टिंग ठरविण्याचे parameters असू शकतात.
बऱ्याचदा अशा posting शासनाकडून strategic पद्धतीने वापरल्या जातात. म्हणजे या पोस्टची संख्या जरी कमी असेल तरी त्यांचा influence प्रचंड आहे.या पोस्टचा वापर किती बहुउद्देशीय असू शकतो याचा ऊहापोह होणे गरजेचे आहे. जर एखादा अधिकारी व्यापक जनहित लक्षात घेऊन अथवा अगदी नोकरीच्या सुरवातीलाच देण्यात आलेल्या training मधून inspire होऊन अगदी नियमाने काम करायला लागला आणि असे करताना तो कोणालाच दाद देत नसेल तर शासनसुद्धा व्यापक जनहित लक्षात घेऊन व केलेल्या कामगिरीचे बक्षीस म्हणून अशा अधिकाऱ्याची बदली साईड पोस्टिंगला करत असते. अशावेळी शासन त्या अधिकाऱ्याचे ‘पंख’ छाटण्याचे काम करत असते .(पंख छाटले तरी तो खऱ्या अर्थाने ‘मुक्त पक्षी’ होत असतो हे मात्र सत्य आहे!) . काही अधिकाऱ्यांना साईड पोस्टिंग च नाव काढलं तरी uncomfortable वाटतं, सेवेप्रति असलेली प्रितीच म्हणावी लागेल, दुसर काय बोलणार!! शासन अशा लोकाना सुद्धा सुखाने काम करू देत नाही, मग असे अधिकारी त्याना साईड पोस्टिंगला टाकू नये म्हणून कोणाचेतरी सावज बनतात. जर एखाद्या अधिकाऱ्याने आपल्या कामामध्ये कमालीचा बेजबाबदारपणा सातत्याने ठेवला असेल किंवा ज्या अधिकाऱ्याला कोणतीही वरिष्ठ अथवा बाह्य शक्ती त्याच्या नाकर्तेपणापासून विचलित करू शकत नसेल अथवा जो अधिकारी फिल्डवरील अत्यंत जबाबदारीची पोस्टिंग देखील साईड पोस्टिंग सारखीच casually घेऊन आपले पगार घेण्याचे काम मात्र इमानेइतबरे नित्यनियमाने आणि जबाबदारीने पार पाडत असेल अशा अधिकाऱ्याना सुद्धा शासन साईड पोस्टिंगला टाकत असते.
याउलट काही अधिकाऱ्यांना मात्र जीवनाचा खरा अर्थ समजलेला असतो, माणूस एकटा आला आहे एकटाच जाणार आहे, रिकाम्या हाती आला आहे रिकाम्या हातीच जाणार आहे हे principle सदा मनामध्ये ठेऊन सदा साईड पोस्टिंगसाठी आग्रही असतात. अशा अधिकाऱ्यांच्या आयुष्यामध्ये ‘पुढची साईड पोस्टिंग कशी मिळवायची’ एवढं एक टेन्शन वगळता इतर कोणतही टेन्शन नसतंय. यांचं next पोस्टिंगच प्लानिंग एवढं advance असतंय की कोणाला काही समजायच्या आत हे पोस्टिंगचा कार्यक्रम करून मोकळे झालेले असतात!! बऱ्याचदा तर या साईड पोस्टिंग specialist अधिकाऱ्यांनी syndicate केल्यासारखं दिसतंय!! इकडला रिकामा तिकडे बदली करणार आणि तिकडला रिकामा इकडे, बाकीच्यांना संधीच नाही!! बरेच वर्ष फिल्डवर काम केल्यामुळे एक दोन वर्ष साईड पोस्टिंगला जाण्याची इच्छा असणाऱ्या अधिकाऱ्यांना हे side posting specialist syndicate लवकर मेळच लागू देत नाही..
जे अधिकारी सतत साईड पोस्टिंग घेतात ते स्वतःचा एक ब्रॅंड बनवत असतात. सतत साईड पोस्टिंग घेतल्याने तेथील वातावरणाचे प्रतिबिंब स्पष्टपणे या व्यक्तींच्या विचारांमध्ये व चेहऱ्यावर दिसत असते. चेहरा नेहमी शांत आणि प्रसन्न! यांचे विचार आदर्शवादाशी समकक्ष होऊ लागतात, विचारांमध्ये स्पष्टता असते, आपण नेहमी नियमाच्या चाकोरीत राहून काम केले पाहिजे असा हट्ट!(अर्थात नियमात काम करण्यासाठी आधी काम पाहिजे आणि नियम तोडण्यासाठी तशी संधी पाहिजे.. हे दोन्ही साईड पोस्टिंगमधे नसते हा भाग वेगळा!!). असे अधिकारी स्वतःला साधारणपणे मुख्य प्रवाहातील अधिकाऱ्यापासून दूर ठेवण्याचा प्रयत्न करतात. कदाचित त्यांच्या पोस्टिंगवर कोणाचीही नजर पडू नये अशी अनामिक भीती त्यांच्या मनामध्ये असावी असा माझा समज आहे. संघटना, आंदोलन, काम बंद , whatsapp वरील मतमतांतरे असल्या बिनकामाच्या गोष्टीमध्ये हे लोक बिलकुल रस घेत नाहीत. अशा प्रकारे आपल्या कर्तृत्वाने ते एक वेगळंच प्रशासकीय विश्व निर्माण करत असतात.
बदली ही शासनातील अपरिहार्य बाब असल्याने पोस्टिंगची उपलथापालथ चालू असते. एखादा अधिकारी वर्षानुवर्षे फिल्डवर काम करत असेल आणि त्याला अचानक साईड पोस्टिंगला टाकलं तर त्याची अवस्था सुद्धा विचित्र होते..दररोज यॉर्करवर खेळायची सवय असलेली खेळाडूला उचलून थेट प्रेक्षकांच्या गॅलरीत फेकून दिल्यासारखा हा प्रकार आहे. अशा अनैसर्गिक स्थानांतरामुळे होणाऱ्या स्थित्यंतराचा सामना करण्यासाठी अशा अधिकाऱ्याना मनसंतुलनाचे एखादं प्रशिक्षण द्यायला हरकत नाही! हीच अवस्था साईड पोस्टिंग मधे वर्षानुवर्षे काम केलेल्या अधिकाऱ्याला अचानक फील्ड पोस्टिंगला टाकल्यावर होते. साईड पोस्टिंगच्या ऑफिसमध्ये दिवसभर कुत्रसुद्धा फिरकत नव्हत आणि इथं आता दिवसभर श्वास घ्यायलासुद्धा वेळ नाही.! साईड पोस्टिंगच्या ऑफिसमध्ये नुसती शांतता , positive vibes etc… आणि इथं एवढा गदारोळ, गोंधळ की भूतं सुद्धा settle होताना चार वेळा विचार करत असतील अशी परिस्थिती!! दिवसभर इतकं busy शेड्यूल की प्लॅनींग करायची भीती वाटते. प्रत्येक क्षणी कुठ येऊन पडलो ही भावना!!त्यामुळे शासनाने प्रथम या side posting identify करुन notify केल्या पाहिजे. अशा पदावर काम करण्याची( अर्थात कामच न करण्याची!!) इच्छा असणाऱ्या अधिकाऱ्यांकडून अगदी सेवेमध्ये जॉइन होतानाच preferance भरून घेतले पाहिजे - side posting की field आणि त्यानुसार त्यांना training द्यायला पाहिजे…नाहीतर नेपाळसोबत लढण्यासाठी कशाला राफेल विमाने तयार करायची? म्हणजे आपल्याला फिल्डवर काम करण्यासाठी किती उच्च दर्जाचं training मिळत याचा अंदाज यावरून येतो, मात्र हे वाचून आपल्याला ट्रेनिंग देणाऱ्या संस्थांचं (जाऊद्या आता नाव नाही लिहीत..नाहीतर तिथले साईड पोस्टिंगवाले मारायला येतील!) उर भरुन आलं असेल…तथापि त्याना पुनश्च जमिनीवर लँड व्हायचे असल्यास सुलभ संदर्भासाठी याच साहेब सीरीजमधील ‘प्रशिक्षण’ या लेखाचे अध्ययन करावे…
©गोविंद खामकर
(टीप: 'साहेब सिरीज' मधील यापूर्वीचे सर्व लेख https://gamatijamati.blogspot.com या link वर उपलब्ध आहेत तसेच आमचे मित्र ओमप्रकाश यादव साहेब यांच्या ग्रामविकास दूत app वर देखील उपलब्ध आहेत
#साहेब सिरीज)
No comments:
Post a Comment